İçeriğe geç
Fikirler duyulsun, iyileştirmeler kalıcı olsun.
Gemy

5 Neden ve balık kılçığı: kök nedeni suçlamadan bulmak

Kısaca

Kök neden analizi kişiyi değil sistemi sorgular. “Neden?” sorusunun bir insana değil bir yönteme ulaşması gerekir. İki aracı, sık yapılan hataları ve suçlamadan analiz yapmanın kurallarını anlatıyoruz.

20 Ekim 2026 · 4 dk okuma

Örnek şirket · tanıtım verisiKök neden analizi (5 Neden): sorular, yanıtlar ve bulunan kök neden
Kök neden çalışması

Lean Enterprise Institute sözlüğü 5 Neden'i, bir sorunun kök nedenine ulaşmak için “neden?” sorusunu art arda sormak olarak tanımlar ve Taiichi Ohno'nun makine örneğini anlatır: makine durdu, çünkü sigorta attı; çünkü yatak yeterince yağlanmamıştı; çünkü yağ pompası yeterli basmıyordu; çünkü pompanın mili aşınmıştı; çünkü süzgeç yoktu ve talaş giriyordu. Zincirin sonunda bir kişi değil, eksik bir süzgeç vardır.

Zincir bir insana varırsa yanlış yerde durmuşsunuzdur

Kök neden analizinde en sık yapılan hata, zinciri “operatör dikkat etmedi” cümlesinde kesmektir. Birleşik Krallık İş Sağlığı ve Güvenliği Kurumu'nun (HSE) kaza incelemesi sayfası da asıl olanın altta yatan, gizli kök nedenleri bulmak olduğunu söyler. “Dikkat etmedi” bir neden değil, bir belirtidir; sonraki soru “neden dikkat etmek zorundaydı?” olmalıdır. Cevap çoğu zaman bir tasarım, bir standart ya da bir eğitim eksiğine çıkar.

  • İnsan hatası bir sonuçtur; hatayı mümkün kılan koşul nedendir.
  • Soru “kim?” değil, “ne?” ve “neden?” diye sorulur.
  • Analiz, sorunu yaşayan kişiyle birlikte yapılır; onun hakkında değil, onunla.
  • Beş sayı bir hatırlatmadır: cevap bir sistem eksikliğine ulaşınca durulur, bazen üçte, bazen yedide.

Balık kılçığı: tek nedene erken kilitlenmemek

5 Neden tek bir hat üzerinde ilerler; balık kılçığı (Ishikawa diyagramı) ise olası nedenleri gruplar halinde açar: insan, makine, yöntem, malzeme, ölçüm, çevre. Ekip her grup için akla gelen nedenleri yazar; en olası görülen neden seçilir ve 5 Neden ile derinleştirilir. İki araç rakip değil, sıralıdır. “İnsan” kılçığı bile suçlama için değildir: oradaki nedenler eğitim, yorgunluk, vardiya yükü gibi koşulları anlatır.

Örnek şirket · tanıtım verisi6M balık kılçığı: neden grupları, elenen ve doğrulanan kök neden
Balık kılçığı diyagramı

Doğrulamadan kök neden olmaz

Bulunan neden bir varsayımdır. Lean Enterprise Institute'ün problem çözme tanımı doğrulanabilir olgulara dayanır: neden ortadan kaldırıldığında sorun tekrarlamıyorsa kök nedendir. Bu yüzden analizden sonra bir önlem, önlemden sonra bir izleme süresi ve sonunda bir etkinlik kontrolü gelir. Kontrol yapılmazsa analiz bir sunumdan ibaret kalır.

Analizi kiminle yapmalı?

Kök neden analizi bir ofis işi değildir. Sorunu yaşayan operatör, bakımcı, kalite ve gerekiyorsa tedarikçi aynı masada olmalıdır. Operatör yoksa “neden?” sorularının cevabı tahmindir; operatör varsa ama konuşmaya çekiniyorsa cevaplar eksiktir. Yöneticinin görevi ilk “neden?”i sormadan önce şunu söylemektir: bu toplantıda kimse suçlanmayacak, bu toplantıda sistem konuşulacak. Bu cümle söylenmezse toplantı on dakikada savunmaya döner.

Sık yapılan hatalar

  • Zinciri bir kişide bitirmek: “dikkatsizlik”, “tecrübesizlik”, “acele etti”.
  • Beş kere sormayı amaç sanmak: cevap üçüncü soruda sisteme ulaşmışsa durmak gerekir.
  • Balık kılçığını doldurup bırakmak: kılçık bir aday listesidir, bir sonuç değil.
  • Önlemi doğrulamamak: önlem alındıktan sonra sorunun tekrarlayıp tekrarlamadığına bakmamak.
  • Analizi masada yapmak: olay yerine gitmeden yazılan “neden” çoğu zaman yanlıştır.

Gemy'de nasıl yapılır?

  • Kök neden çalışması DÖF, şikayet, İSG olayı ya da Kaizen kaydının içinde yapılır; hazır DÖF şablonunda “kök neden nasıl arandı (5 Neden, balık kılçığı)” alanı, planlanan faaliyet, etkinlik ölçümü ve izleme süresi birlikte sorulur.
  • Hazır DÖF akışı değerlendirme, faaliyet, doğrulama, izleme süresi (boşsa 30 gün) ve etkinlik kontrolü adımlarından oluşur; süreler ve adımlar şirketindir.
  • Kobetsu projelerinde 6M balık kılçığı tahtası özelliği açıksa proje sayfasında kök neden tahtası durur; doğrulanan nedenden tek düğmeyle önlem aksiyonu açılır.
  • Şirket yapay zekayı açtıysa kayıt ekranında 5 Neden ve balık kılçığı taslağı istenebilir; taslak kabul edilene kadar taslak kalır ve karar kişidedir.
  • Kabul edilen analiz kayıt raporuna girer: kök neden ve en çok beş “Neden?” yanıtı. Taslak analiz basılmaz.

Sistem kimseyi suçlamaz; ama analizi yapan ekibin de suçlamaması gerekir. Araç, tutumu değiştirmez; tutum aracı değiştirir.

Kısaca

5 Neden tek bir hatta derine iner, balık kılçığı olası nedenleri gruplar halinde açar; ikisi sırayla kullanılır. Zincir bir kişide bitiyorsa analiz erken durmuştur; doğru durak bir standart, bir tasarım ya da bir eğitim eksiğidir. Analiz sorunu yaşayan kişiyle birlikte ve olay yerinde yapılır; bulunan neden ancak önlem alınıp sorun tekrarlamayınca kök neden sayılır. Yöneticinin ilk cümlesi toplantının tonunu belirler: kimse suçlanmayacak, sistem konuşulacak.

Kaynaklar

Bu yazıyı kaynak göstererek (Gemy, https://www.gemydigital.com/blog/5-neden-ve-balik-kilcigi-suclamadan-kok-neden) kopyalayabilir ve paylaşabilirsiniz.

İlgili yazılar

Çerezler

Sitenin çalışması için zorunlu çerezler kullanılır. Analitik çerezler yalnız izin verirseniz yüklenir; reddetmek kabul etmek kadar kolaydır. Tercihinizi istediğiniz zaman alt bilgideki bağlantıdan değiştirebilirsiniz.

Çerez politikasıKVKK aydınlatma metni