İçeriğe geç
Fikirler duyulsun, iyileştirmeler kalıcı olsun.
Gemy

Gemy Akademi

Sahanın dili: sürekli iyileştirme sözlüğü

Sahada ve yönetim sistemlerinde en çok geçen kavramlar: kısa tanım, sahada uygulanışı ve üründeki karşılığı. Tanımlar genel bilgidir; "Üründe" bölümü yalnız üründe olanı anlatır.

0–9

5S
Ayıkla, düzenle, temizle, standartlaştır ve sürdür (Seiri, Seiton, Seiso, Seiketsu, Shitsuke): iş yerini düzenli ve görünür tutmanın beş adımı.
5S adımları
Seiri (ayıkla), Seiton (düzenle), Seiso (temizle), Seiketsu (standartlaştır) ve Shitsuke (sürdür): 5S'in beş Japonca adımı.
8D
Sekiz disiplinli problem çözme: ekip, problem tanımı, geçici önlem, kök neden, kalıcı çözüm, uygulama ve doğrulama, tekrarı önleme ve kapanış.

A

A3
Bir problemi tek A3 sayfasında anlatan yapılandırılmış problem çözme raporu: mevcut durum, hedef, kök neden, karşı önlemler ve takip.
Acil durum planı
Yangın, kimyasal sızıntı, deprem gibi olaylarda kimin ne yapacağını, toplanma yerini, ekipleri ve iletişimi yazan belge; tatbikatla sınanır.
Açık rıza
Kişinin belirli bir konuda, bilgilendirilmiş ve özgür iradesiyle verdiği onay; KVKK'da özel nitelikli veri gibi durumlarda işlemenin dayanağıdır.
Adsız anket
Yanıtın kişiye bağlanmadığı ve sonucun yalnız önceden yazılmış en küçük grup eşiğini aşan gruplarda gösterildiği anket.
Andon
Hattın durumunu ışık, pano ya da sesle herkese gösteren ve sorun olduğunda yardım çağıran uyarı sistemi.
Anonim bildirim
Bildirenin kimliği kayda yazılmadan yapılan şikayet ya da bildirim; misilleme korkusunun susturduğu konuları açığa çıkarır.
API
Uygulama programlama arayüzü: bir yazılımın verisini ve işlevini başka yazılımlara açtığı tanımlı kapı; ekran yerine makineler arası konuşma.
Arızalar arası ortalama süre (MTBF)
Onarılabilir bir ekipmanın iki arıza arasında ortalama ne kadar çalıştığını gösteren ölçü: toplam çalışma süresi arıza sayısına bölünür.
Atık hiyerarşisi
Atıkla ne yapılacağının öncelik sırası: önleme, azaltma, yeniden kullanma, geri dönüştürme, enerji geri kazanımı ve en son bertaraf.

B

Balık kılçığı (Ishikawa) diyagramı
Bir sorunun olası nedenlerini dallara ayırarak gösteren şema; dallar çoğunlukla 6M'dir: insan, makine, malzeme, yöntem, ölçüm, çevre (man, machine, material, method, measurement, mother nature).
Bowling tablosu
Hoshin göstergelerinin ay ay hedef ve gerçekleşen değerini yan yana gösteren, sapmayı renkle işaretleyen takip tablosu.

C

Catchball
Hoshin'de hedeflerin yukarıdan aşağı, projelerin aşağıdan yukarı birkaç tur gidip gelerek birlikte kararlaştırılması; top atma oyununa benzetilir.

Ç

Çapraz eğitim
Çalışanların kendi işi dışındaki istasyon ve görevleri de öğrenmesi; devamsızlık, vardiya değişimi ve talep dalgalanmasında esneklik sağlar.
Çekme sistemi
Her adımın yalnız bir sonraki adımın gerçekten tükettiği kadar üretmesi; sinyal (Kanban) olmadan üretim başlamaz.
Çevre boyutu
Kuruluşun faaliyet, ürün ya da hizmetinin çevreyle etkileşen unsuru (emisyon, atık, su, kimyasal); etkisi önemliyse "önemli çevre boyutu" olur. ISO 14001'de madde 6.1.2.
Çevrim süresi
Bir istasyonda bir birim işin başından sonuna kadar geçen süre; takt zamanıyla karşılaştırılarak hattın dengesi okunur.
Çok kiracılı yapı
Tek bir yazılım kurulumunun birden çok şirkete hizmet vermesi; her şirketin verisi ayrı tutulur ve bir şirket ötekinin kaydını göremez.

D

Darboğaz
Bir akışta kapasitesi en düşük olan ve bütün hattın hızını belirleyen adım; önünde stok birikir, arkası bekler.
Değer akışı haritası (VSM)
Bir ürünün hammaddeden müşteriye kadar geçtiği adımları, bekleme sürelerini ve bilgi akışını tek sayfada gösteren çizim.
Değişiklik yönetimi (MOC)
Management of Change: makine, yöntem, malzeme ya da yazılım değişikliğinin uygulanmadan önce etkisinin değerlendirilip onaylanması; değişikliğin yeni risk getirmesini önler.
Denetim izi
Bir sistemde kimin, ne zaman, neyi yaptığının silinmeyen ve sonradan sorgulanabilen kaydı; denetçinin "bunu kim değiştirdi?" sorusunun cevabı.
Devam takibi
Çalışanın hangi gün ve vardiyada işte olduğunun, izin, rapor ve fazla mesaisinin kayda alınması; vardiya planı ve eğitim katılımının dayanağıdır.
Dış denetim
Kuruluş dışından bir denetçinin (belgelendirme kuruluşu, müşteri, resmî kurum) yönetim sistemini ya da süreci yerinde incelemesi; iç denetimden ayrıdır.
Doğrulanmış kazanç
Bir iyileştirmenin getirdiği kazancın tahminle değil ölçümle hesaplanıp finans tarafından onaylanmış hali; tahmin, ölçüm ve onaylı tutar ayrı tutulur.
Doküman kontrolü
Prosedür, talimat ve formların yazılması, onaylanması, yürürlüğe alınması ve güncel sürümünün doğru kişilerde olmasının sağlanması; ISO 9001'de madde 7.5.
DÖF
Düzeltici ve önleyici faaliyet: bir uygunsuzluğun kök nedenini bulup giderme ve tekrarını önleme çalışması; İngilizcede CAPA.

E

Enerji performans göstergesi (EnPG)
Enerji tüketimini üretim miktarı, sıcaklık gibi etkileyen değişkene göre izleyen ölçü (örneğin ton başına kWh); ISO 50001'de EnPI.
Enerji verimliliği
Aynı işi daha az enerjiyle yapma; tüketimi üretime oranlayarak ölçülür ve ISO 50001 yönetim sisteminin temel amacıdır.
Ergonomi
İşin, aletin ve iş yerinin insanın bedenine ve yeteneğine uydurulması; kas iskelet zorlanmasını, yorgunluğu ve hatayı azaltır.
Etkinlik doğrulama
Alınan önlemin sorunu gerçekten çözüp çözmediğinin, uygulamadan bir süre sonra veriyle kontrol edilmesi; düzeltici faaliyetin son adımı.

F

FMEA
Hata türü ve etkileri analizi: olası hataların şiddet, oluşma ve saptanabilirliğe göre puanlanıp önceliklendirilmesi.

G

Gemba
Japonca "gerçek yer": işin yapıldığı saha. Gemba yürüyüşü, yöneticinin sorunu masada değil yerinde görmesidir.
Genchi genbutsu
Japonca "git ve kendin gör": bir sorunu anlamak için olduğu yere gidip veriyi ve işi kendi gözüyle görme ilkesi.
Geri yükleme provası
Yedeğin gerçekten geri yüklenebildiğinin düzenli aralıklarla denenmesi; alınan yedek, geri yüklenene kadar yalnız bir dosyadır.
Görsel yönetim
Sahadaki durumun, standardın ve sapmanın bakınca anlaşılacak biçimde gösterilmesi; renk, çizgi, pano ve etiketle çalışır.
Güvenlik bilgi formu (GBF)
Bir kimyasalın tehlikelerini, güvenli kullanımını, koruyucu donanımı ve acil durumda yapılacakları on altı bölümde anlatan belge; tedarikçi sağlar.

H

Hansei (öz değerlendirme)
Japonca "düşünüp taşınma": bir iş bittikten sonra neyin iyi, neyin eksik gittiğine dürüstçe bakma ve dersi yazma alışkanlığı.
Heijunka (üretim seviyelendirme)
Üretim türünü ve miktarını belirli bir dönemde dengeleyerek siparişlerdeki dalgalanmanın sahaya yansımasını azaltan planlama yaklaşımı.
Hoshin Kanri
Uzun vadeli hedefleri yıllık hedeflere, iyileştirme projelerine ve göstergelere bağlayan politika yayılımı yöntemi; genellikle X-matrisiyle gösterilir.
Hoshin X-matrisi
Uzun vadeli hedefleri, yıllık hedefleri, iyileştirme projelerini ve göstergeleri dört kenarda birbirine bağlayan tek sayfalık Hoshin tablosu.

I

IATF 16949
Otomotiv tedarik zincirinin kalite yönetim sistemi standardı; ISO 9001'in üstüne müşteriye özgü şartlar, FMEA, kontrol planı ve 8D gibi araçları ekler.
ISO 14001
Çevre yönetim sistemi standardı: kuruluşun çevre boyutlarını belirlemesini, yasal şartlara uymasını ve çevre performansını iyileştirmesini şart koşar.
ISO 45001
İş sağlığı ve güvenliği yönetim sistemi standardı: tehlikelerin belirlenmesi, risklerin yönetilmesi ve çalışanların katılımı üzerine kurulur.
ISO 50001
Enerji yönetim sistemi standardı: enerji kullanımını gözden geçirmeyi, temel çizgi ve performans göstergeleri belirlemeyi ve tüketimi sürekli iyileştirmeyi şart koşar.

İ

İç denetim (iç tetkik)
Kuruluşun kendi yönetim sistemini planlı bir programla kendi denetçileriyle denetlemesi; ISO 9001 bunu ister. Dış belgelendirme denetiminden ayrıdır.
İki adımlı doğrulama
Girişte şifreye ek olarak ikinci bir kanıt istenmesi: telefondaki tek kullanımlık kod, donanım anahtarı ya da geçiş anahtarı; çalınan şifre tek başına yetmez.
İlgili taraf
Kuruluşun kararlarından etkilenen ya da onları etkileyebilen kişi ya da kuruluş; paydaş. ISO 9001'de madde 4.2.
İlk geçiş verimi (FPY)
Bir süreçten ilk denemede, yeniden işleme ya da tamir görmeden geçen ürünlerin oranı; gizli yeniden işlemeyi ortaya çıkarır.
İş izni
Sıcak çalışma, yüksekte çalışma, kapalı alan gibi tehlikeli işlerin, belirlenen ön şartlar sağlanıp yetkili onay verilmeden başlamamasını sağlayan belge.
İş talimatı
Bir işin adım adım nasıl yapılacağını anlatan belge; her adımda ne yapılacağı, neyin ölçüleceği ve hangi sınırın kabul edildiği yazılır.

J

Jidoka (otonomasyon)
Makinenin ya da çalışanın anormallik görünce süreci durdurması ve hatanın bir sonraki adıma geçmemesi; insan dokunuşlu otomasyon.

K

Kabul edilebilir risk
Yasal şartlar, kuruluşun politikası ve mevcut önlemler göz önüne alınarak taşınmasına karar verilen risk düzeyi; sıfır risk hedefi yerine açık bir eşiktir.
Kaizen
Japonca "iyiye doğru değişim" demektir: işi yapan herkesin katılımıyla yapılan küçük ve sürekli iyileştirmeler.
Kalıcılık izleme
Doğrulanmış bir kazancın aylar sonra hâlâ sürüp sürmediğinin yeniden ölçülmesi; kâğıt üstünde kalan iyileştirmeyi ortaya çıkarır.
Kalibrasyon
Bir ölçüm cihazının gösterdiği değerin izlenebilir bir referansla karşılaştırılıp sapmasının ve belirsizliğinin belirlenmesi; cihazı ayarlamak ve uygunluk kararı vermek ayrı adımlardır.
Kalite maliyeti (COQ)
Hatayı önleme, kontrol etme ve hatanın iç ve dış sonuçlarını düzeltme için harcanan paranın toplamı; görünmeyen fabrikayı görünür kılar.
Kamishibai (katmanlı denetim)
Katmanlı süreç denetimi: her yönetim katmanının belirli sıklıkla kısa bir kartı sahada cevapladığı denetim; adı Japon kart tiyatrosundan gelir.
Kanban
Japonca "kart": bir sonraki sürecin ihtiyacını bir önceki sürece bildiren sinyal; çekme sisteminin aracı.
Kanıt zinciri
Bir kaydın ve ona bağlı kanıtların (fotoğraf, belge, onay) kimin, ne zaman ve hangi sırayla eklediğinin sonradan değiştirilemeyecek biçimde tutulması.
Kırmızı etiket
5S'in ayıklama adımında gerekliliği belirsiz malzeme, alet ya da ekipmana takılan etiket; eşyanın ne olduğu, neden işaretlendiği ve karar tarihi yazılır.
KKD (kişisel koruyucu donanım)
Çalışanı tehlikeden koruyan, üzerinde taşınan donanım: baret, gözlük, eldiven, maske, emniyet kemeri; önlem sırasında son basamaktır.
Kobetsu Kaizen
Toplam verimli bakımın (TPM) odaklı iyileştirme ayağı: belirli bir kaybı (duruş, fire, ayar) ekip çalışmasıyla azaltmaya odaklanan proje.
Komisyon (değerlendirme kurulu)
Öneri ve Kaizen başvurularını belirli aralıklarla değerlendiren, puanlayan ve ödül kararı veren kurul; katılım sisteminin karar noktasıdır.
Kontrol planı
Bir ürünün her üretim adımında neyin, hangi yöntemle, hangi sıklıkla ve hangi sınırla kontrol edileceğini yazan belge; FMEA'nın devamıdır.
Kök neden
Bir sorunun, giderildiğinde sorunun tekrar etmeyeceği en derindeki nedeni; belirtiyi gidermek kök nedeni gidermek sayılmaz.
Kök neden analizi (5 neden)
Bir sorunun görünen belirtisinden gerçek kaynağına inme çalışması; 5 neden yöntemi "neden?" sorusunu art arda sorarak belirtiden kök nedene ulaşır.
Kritik pozisyon
Boş kaldığında üretimi, güvenliği, yasal bir yükümlülüğü ya da müşteriyi doğrudan etkileyen ve yerine kişi bulmanın zor olduğu görev yeri.
Kurumsal hafıza
Kuruluşun geçmiş sorun, çözüm ve kararlarının kişilerden bağımsız olarak bulunabilir ve yeniden kullanılabilir olması; insan gidince bilginin gitmemesi.
KVKK
Kişisel Verilerin Korunması Kanunu: kişisel verinin hangi amaçla ve hangi hukuki sebeple işleneceğini, saklanacağını ve silineceğini düzenleyen Türkiye yasası (6698 sayılı).

L

LOTO (kilitle, etiketle)
Bakım ya da temizlik sırasında makinenin enerjisinin kesilip kilitlenmesi ve etiketlenmesi; makine ancak kilidi takan kişi tarafından açılır.

M

Muda (israf)
Japonca "israf": müşterinin para ödemediği her iş. Yedi klasik israf fazla üretim, bekleme, taşıma, fazla işlem, stok, hareket ve hatadır; çoğu liste kullanılmayan çalışan yeteneğini sekizinci israf sayar.
Müşteri şikayeti
Müşterinin ürün ya da hizmetle ilgili memnuniyetsizliğini bildirmesi; kayıt, inceleme ve cevap gerektiren bir uygunsuzluk kaynağıdır.

N

Nemawashi
Japonca "kökleri hazırlama": bir kararı resmî toplantıdan önce ilgili herkesle tek tek konuşup görüş ve destek toplama.

O

OEE (toplam ekipman etkinliği)
Overall Equipment Effectiveness: bir makinenin ya da hattın planlanan sürede ne kadarını gerçekten değer üreterek geçirdiğini gösteren ölçü; kullanılabilirlik, performans ve kalite oranlarının çarpımı.
Oryantasyon (işe giriş)
Yeni çalışanın ilk günlerde iş yerini, kuralları, güvenliği ve kendi görevini adım adım öğrendiği program; işe alışmanın planlı hali.

Ö

Ödül marketi
Katılımdan kazanılan puanların seçilen ödüllerle takas edildiği liste; oyunlaştırmanın parçasıdır ve komisyonun verdiği ödülden ayrı tutulur.
Ölçüm sistemi analizi (MSA)
Bir ölçüm cihazının ve ölçen kişilerin aynı parçayı ne kadar tutarlı ölçtüğünü inceleme; ölçüm hatası süreç hatası sanılmasın diye yapılır.
Öneri sistemi
Çalışanların iş yerini iyileştirecek fikirlerini yazılı olarak verdiği, fikrin değerlendirilip cevaplandığı ve uygulanan fikrin tanındığı düzen.
Önleyici faaliyet
Henüz olmamış bir uygunsuzluğun nedenini ortadan kaldırma çalışması; düzeltici faaliyetten farkı, sorunun ortaya çıkmasını beklememesidir.

P

PDCA döngüsü
Planla, uygula, kontrol et, önlem al (Plan, Do, Check, Act): iyileştirmenin dört adımlı döngüsü; Deming döngüsü olarak da bilinir.
Poka-Yoke
Hatayı oluşmadan önleyen ya da oluştuğu anda fark ettiren basit düzenek ya da yöntem; Türkçede "hata önleme".
PPM (milyonda hata)
Hatalı parça sayısının milyon parça başına ifadesi; yüzde yerine kullanılır çünkü otomotiv gibi sektörlerde hata oranı çok küçüktür.

R

Ramak kala
Yaralanma ya da hasarla sonuçlanmamış ama sonuçlanabilecek olay; İngilizcede near miss.
Risk değerlendirmesi
Tehlike ya da belirsizliğin olasılık ve şiddetine göre puanlanıp öncelik sırasına konması; ISO 9001'de risk ve fırsat (madde 6.1), İSG'de tehlike kaynaklı risk.
Risk matrisi
Olasılık ve şiddetin satır ve sütunda kesiştiği, her hücreye bir risk düzeyi ve renk atayan tablo; 5x5 en yaygın biçimidir.
Risk temelli düşünme
ISO 9001'in 2015 sürümüyle gelen yaklaşım: her süreçte neyin ters gidebileceğini ve hangi fırsatın kaçabileceğini önceden düşünüp önlem planlamak.
RPO ve RTO
Veri kaybı hedefi (RPO) bir kesintide en çok kaç dakikalık verinin kaybedilebileceğini, kurtarma süresi hedefi (RTO) sistemin ne kadar sürede ayağa kalkacağını söyler.

S

SMED (hızlı kalıp değişimi)
Single-Minute Exchange of Die: kalıp ya da ürün değişim süresini kısaltma yöntemi; değişim adımlarını makine dururken yapılan (iç) ve çalışırken yapılan (dış) olarak ayırır.
Spagetti diyagramı
Bir çalışanın ya da malzemenin iş sırasında izlediği yolun yerleşim planı üzerine çizgiyle çizilmesi; gereksiz yürüme ve taşımayı gösterir.
SQCD
Güvenlik, kalite, maliyet ve teslimat (Safety, Quality, Cost, Delivery): günlük saha yönetiminde göstergelerin dört başlığı; bazı işletmeler insan (P) ya da moral (M) ekler.
Standart iş
Bir işin bugün bilinen en iyi yapılış biçiminin adım, sıra, süre ve kontrol noktalarıyla yazılması; iyileştirmenin başlangıç çizgisi.
Sürekli iyileştirme
Süreçlerin, ürünlerin ve çalışma biçiminin küçük adımlarla ve hiç bitmeyen bir döngüde daha iyiye götürülmesi; ISO 9001'de madde 10.3.

T

Tahmini kazanç
Bir iyileştirmenin uygulanmadan önce getirmesi beklenen kazancın hesaplanması; doğrulanmış kazançla karıştırılmaz ve onunla toplanmaz.
Takt zamanı
Müşteri talebinin ritmi: kullanılabilir üretim süresinin talep edilen adet sayısına bölümü; her ürünün kaç saniyede bir çıkması gerektiğini söyler.
Tatbikat
Acil durum planının gerçek olay olmadan, önceden ya da habersiz uygulanarak denenmesi; tahliye süresi ve eksikler ölçülür.
Tedarikçi değerlendirmesi
Dışarıdan alınan ürün ve hizmetin sağlayıcısını yazılı ölçütlerle seçme, izleme ve dönemsel olarak yeniden puanlama işi. Müşterinin tedarikçiyi yerinde incelemesine ikinci taraf denetimi denir.
Tehlike
Yaralanma, hastalık ya da hasara yol açma gücü olan kaynak, durum ya da davranış; risk, bu tehlikenin olasılık ve şiddetle birleşmiş halidir.
Tek Nokta Dersi (TND)
Tek bir konuyu tek sayfada, görsel ağırlıklı anlatan kısa eğitim materyali; İngilizcede One Point Lesson.
Tek oturum açma (SSO)
Kullanıcının şirket hesabıyla bir kez giriş yapıp birden çok uygulamaya ayrı şifre olmadan girmesi; kimliği şirketin kimlik sağlayıcısı doğrular.
Tek parça akışı
Parçaların parti halinde beklemeden istasyondan istasyona birer birer geçmesi; bekleme, stok ve hatanın yayılması azalır.
TPM (toplam verimli bakım)
Total Productive Maintenance: makine kayıplarını operatör, bakım ve yönetimin birlikte azalttığı yaklaşım; otonom bakım (operatörün temizlik, kontrol ve yağlama yapması) ve odaklı iyileştirme temel ayaklarıdır.

U

Uygunsuzluk
Bir şartın (standart, prosedür, müşteri şartı, yasal şart) karşılanmaması; denetim bulgusu, hatalı ürün ya da yapılmayan kontrol olabilir.

V

Vardiya devri
Biten vardiyanın notlarını, açık konularını ve olaylarını gelen vardiyaya yazılı ve onaylı biçimde aktarma; sözlü devrin unuttuğunu kayda bağlar.
Vekalet (onayda yerine bakma)
Bir onaylayıcının izin, hastalık ya da seyahatte yetkisini belirli süre için başka kişiye devretmesi; işin onay bekleyerek durmasını önler.
Veri sorumlusu
Kişisel verinin işlenme amacını ve yöntemini belirleyen, veri kayıt sisteminin kurulmasından sorumlu gerçek ya da tüzel kişi; veri işleyen onun adına işler.

W

Webhook
Bir olay olduğunda (kayıt kapandı, aksiyon gecikti) yazılımın belirlenen adrese kendiliğinden kısa bir bildirim göndermesi; sürekli sormak yerine haber verme.

Y

Yetkinlik matrisi
Görevlerin gerektirdiği beceriler ile kişilerin o becerilerdeki düzeyini yan yana gösteren tablo; kimin neyi bildiğini ve kimin yerine kimin geçebileceğini gösterir.
YGG
Yönetimin gözden geçirmesi: üst yönetimin yönetim sistemini planlı aralıklarla değerlendirdiği toplantı ve kayıtları. ISO 9001'de madde 9.3.
Yokoten (yaygınlaştırma)
Japonca "yatay yayılım": bir alanda işe yarayan iyileştirmenin benzer alanlara aktarılması; kopyalama değil, uyarlayarak öğrenme.
Yönetim sistemi
Bir kuruluşun politika, hedef, süreç, sorumluluk ve kayıtlarını bir arada tutan düzen; ISO 9001, 14001 ve 45001 bu düzene şart koyar.

Z

Zimmet
Şirkete ait bir eşyanın adı belli bir çalışana, kimin neyi hangi gün ve hangi durumda aldığı yazılarak teslim edilmesi.

Çerezler

Sitenin çalışması için zorunlu çerezler kullanılır. Analitik çerezler yalnız izin verirseniz yüklenir; reddetmek kabul etmek kadar kolaydır. Tercihinizi istediğiniz zaman alt bilgideki bağlantıdan değiştirebilirsiniz.

Çerez politikasıKVKK aydınlatma metni