Gemy Akademi
Sahanın dili: sürekli iyileştirme sözlüğü
Sahada ve yönetim sistemlerinde en çok geçen kavramlar: kısa tanım, sahada uygulanışı ve üründeki karşılığı. Tanımlar genel bilgidir; "Üründe" bölümü yalnız üründe olanı anlatır.
0–9
- 5S
- Ayıkla, düzenle, temizle, standartlaştır ve sürdür (Seiri, Seiton, Seiso, Seiketsu, Shitsuke): iş yerini düzenli ve görünür tutmanın beş adımı.
- 5S adımları
- Seiri (ayıkla), Seiton (düzenle), Seiso (temizle), Seiketsu (standartlaştır) ve Shitsuke (sürdür): 5S'in beş Japonca adımı.
- 8D
- Sekiz disiplinli problem çözme: ekip, problem tanımı, geçici önlem, kök neden, kalıcı çözüm, uygulama ve doğrulama, tekrarı önleme ve kapanış.
A
- A3
- Bir problemi tek A3 sayfasında anlatan yapılandırılmış problem çözme raporu: mevcut durum, hedef, kök neden, karşı önlemler ve takip.
- Acil durum planı
- Yangın, kimyasal sızıntı, deprem gibi olaylarda kimin ne yapacağını, toplanma yerini, ekipleri ve iletişimi yazan belge; tatbikatla sınanır.
- Açık rıza
- Kişinin belirli bir konuda, bilgilendirilmiş ve özgür iradesiyle verdiği onay; KVKK'da özel nitelikli veri gibi durumlarda işlemenin dayanağıdır.
- Adsız anket
- Yanıtın kişiye bağlanmadığı ve sonucun yalnız önceden yazılmış en küçük grup eşiğini aşan gruplarda gösterildiği anket.
- Andon
- Hattın durumunu ışık, pano ya da sesle herkese gösteren ve sorun olduğunda yardım çağıran uyarı sistemi.
- Anonim bildirim
- Bildirenin kimliği kayda yazılmadan yapılan şikayet ya da bildirim; misilleme korkusunun susturduğu konuları açığa çıkarır.
- API
- Uygulama programlama arayüzü: bir yazılımın verisini ve işlevini başka yazılımlara açtığı tanımlı kapı; ekran yerine makineler arası konuşma.
- Arızalar arası ortalama süre (MTBF)
- Onarılabilir bir ekipmanın iki arıza arasında ortalama ne kadar çalıştığını gösteren ölçü: toplam çalışma süresi arıza sayısına bölünür.
- Atık hiyerarşisi
- Atıkla ne yapılacağının öncelik sırası: önleme, azaltma, yeniden kullanma, geri dönüştürme, enerji geri kazanımı ve en son bertaraf.
B
- Balık kılçığı (Ishikawa) diyagramı
- Bir sorunun olası nedenlerini dallara ayırarak gösteren şema; dallar çoğunlukla 6M'dir: insan, makine, malzeme, yöntem, ölçüm, çevre (man, machine, material, method, measurement, mother nature).
- Bowling tablosu
- Hoshin göstergelerinin ay ay hedef ve gerçekleşen değerini yan yana gösteren, sapmayı renkle işaretleyen takip tablosu.
C
- Catchball
- Hoshin'de hedeflerin yukarıdan aşağı, projelerin aşağıdan yukarı birkaç tur gidip gelerek birlikte kararlaştırılması; top atma oyununa benzetilir.
Ç
- Çapraz eğitim
- Çalışanların kendi işi dışındaki istasyon ve görevleri de öğrenmesi; devamsızlık, vardiya değişimi ve talep dalgalanmasında esneklik sağlar.
- Çekme sistemi
- Her adımın yalnız bir sonraki adımın gerçekten tükettiği kadar üretmesi; sinyal (Kanban) olmadan üretim başlamaz.
- Çevre boyutu
- Kuruluşun faaliyet, ürün ya da hizmetinin çevreyle etkileşen unsuru (emisyon, atık, su, kimyasal); etkisi önemliyse "önemli çevre boyutu" olur. ISO 14001'de madde 6.1.2.
- Çevrim süresi
- Bir istasyonda bir birim işin başından sonuna kadar geçen süre; takt zamanıyla karşılaştırılarak hattın dengesi okunur.
- Çok kiracılı yapı
- Tek bir yazılım kurulumunun birden çok şirkete hizmet vermesi; her şirketin verisi ayrı tutulur ve bir şirket ötekinin kaydını göremez.
D
- Darboğaz
- Bir akışta kapasitesi en düşük olan ve bütün hattın hızını belirleyen adım; önünde stok birikir, arkası bekler.
- Değer akışı haritası (VSM)
- Bir ürünün hammaddeden müşteriye kadar geçtiği adımları, bekleme sürelerini ve bilgi akışını tek sayfada gösteren çizim.
- Değişiklik yönetimi (MOC)
- Management of Change: makine, yöntem, malzeme ya da yazılım değişikliğinin uygulanmadan önce etkisinin değerlendirilip onaylanması; değişikliğin yeni risk getirmesini önler.
- Denetim izi
- Bir sistemde kimin, ne zaman, neyi yaptığının silinmeyen ve sonradan sorgulanabilen kaydı; denetçinin "bunu kim değiştirdi?" sorusunun cevabı.
- Devam takibi
- Çalışanın hangi gün ve vardiyada işte olduğunun, izin, rapor ve fazla mesaisinin kayda alınması; vardiya planı ve eğitim katılımının dayanağıdır.
- Dış denetim
- Kuruluş dışından bir denetçinin (belgelendirme kuruluşu, müşteri, resmî kurum) yönetim sistemini ya da süreci yerinde incelemesi; iç denetimden ayrıdır.
- Doğrulanmış kazanç
- Bir iyileştirmenin getirdiği kazancın tahminle değil ölçümle hesaplanıp finans tarafından onaylanmış hali; tahmin, ölçüm ve onaylı tutar ayrı tutulur.
- Doküman kontrolü
- Prosedür, talimat ve formların yazılması, onaylanması, yürürlüğe alınması ve güncel sürümünün doğru kişilerde olmasının sağlanması; ISO 9001'de madde 7.5.
- DÖF
- Düzeltici ve önleyici faaliyet: bir uygunsuzluğun kök nedenini bulup giderme ve tekrarını önleme çalışması; İngilizcede CAPA.
E
- Enerji performans göstergesi (EnPG)
- Enerji tüketimini üretim miktarı, sıcaklık gibi etkileyen değişkene göre izleyen ölçü (örneğin ton başına kWh); ISO 50001'de EnPI.
- Enerji verimliliği
- Aynı işi daha az enerjiyle yapma; tüketimi üretime oranlayarak ölçülür ve ISO 50001 yönetim sisteminin temel amacıdır.
- Ergonomi
- İşin, aletin ve iş yerinin insanın bedenine ve yeteneğine uydurulması; kas iskelet zorlanmasını, yorgunluğu ve hatayı azaltır.
- Etkinlik doğrulama
- Alınan önlemin sorunu gerçekten çözüp çözmediğinin, uygulamadan bir süre sonra veriyle kontrol edilmesi; düzeltici faaliyetin son adımı.
F
- FMEA
- Hata türü ve etkileri analizi: olası hataların şiddet, oluşma ve saptanabilirliğe göre puanlanıp önceliklendirilmesi.
G
- Gemba
- Japonca "gerçek yer": işin yapıldığı saha. Gemba yürüyüşü, yöneticinin sorunu masada değil yerinde görmesidir.
- Genchi genbutsu
- Japonca "git ve kendin gör": bir sorunu anlamak için olduğu yere gidip veriyi ve işi kendi gözüyle görme ilkesi.
- Geri yükleme provası
- Yedeğin gerçekten geri yüklenebildiğinin düzenli aralıklarla denenmesi; alınan yedek, geri yüklenene kadar yalnız bir dosyadır.
- Görsel yönetim
- Sahadaki durumun, standardın ve sapmanın bakınca anlaşılacak biçimde gösterilmesi; renk, çizgi, pano ve etiketle çalışır.
- Güvenlik bilgi formu (GBF)
- Bir kimyasalın tehlikelerini, güvenli kullanımını, koruyucu donanımı ve acil durumda yapılacakları on altı bölümde anlatan belge; tedarikçi sağlar.
H
- Hansei (öz değerlendirme)
- Japonca "düşünüp taşınma": bir iş bittikten sonra neyin iyi, neyin eksik gittiğine dürüstçe bakma ve dersi yazma alışkanlığı.
- Heijunka (üretim seviyelendirme)
- Üretim türünü ve miktarını belirli bir dönemde dengeleyerek siparişlerdeki dalgalanmanın sahaya yansımasını azaltan planlama yaklaşımı.
- Hoshin Kanri
- Uzun vadeli hedefleri yıllık hedeflere, iyileştirme projelerine ve göstergelere bağlayan politika yayılımı yöntemi; genellikle X-matrisiyle gösterilir.
- Hoshin X-matrisi
- Uzun vadeli hedefleri, yıllık hedefleri, iyileştirme projelerini ve göstergeleri dört kenarda birbirine bağlayan tek sayfalık Hoshin tablosu.
I
- IATF 16949
- Otomotiv tedarik zincirinin kalite yönetim sistemi standardı; ISO 9001'in üstüne müşteriye özgü şartlar, FMEA, kontrol planı ve 8D gibi araçları ekler.
- ISO 14001
- Çevre yönetim sistemi standardı: kuruluşun çevre boyutlarını belirlemesini, yasal şartlara uymasını ve çevre performansını iyileştirmesini şart koşar.
- ISO 45001
- İş sağlığı ve güvenliği yönetim sistemi standardı: tehlikelerin belirlenmesi, risklerin yönetilmesi ve çalışanların katılımı üzerine kurulur.
- ISO 50001
- Enerji yönetim sistemi standardı: enerji kullanımını gözden geçirmeyi, temel çizgi ve performans göstergeleri belirlemeyi ve tüketimi sürekli iyileştirmeyi şart koşar.
İ
- İç denetim (iç tetkik)
- Kuruluşun kendi yönetim sistemini planlı bir programla kendi denetçileriyle denetlemesi; ISO 9001 bunu ister. Dış belgelendirme denetiminden ayrıdır.
- İki adımlı doğrulama
- Girişte şifreye ek olarak ikinci bir kanıt istenmesi: telefondaki tek kullanımlık kod, donanım anahtarı ya da geçiş anahtarı; çalınan şifre tek başına yetmez.
- İlgili taraf
- Kuruluşun kararlarından etkilenen ya da onları etkileyebilen kişi ya da kuruluş; paydaş. ISO 9001'de madde 4.2.
- İlk geçiş verimi (FPY)
- Bir süreçten ilk denemede, yeniden işleme ya da tamir görmeden geçen ürünlerin oranı; gizli yeniden işlemeyi ortaya çıkarır.
- İş izni
- Sıcak çalışma, yüksekte çalışma, kapalı alan gibi tehlikeli işlerin, belirlenen ön şartlar sağlanıp yetkili onay verilmeden başlamamasını sağlayan belge.
- İş talimatı
- Bir işin adım adım nasıl yapılacağını anlatan belge; her adımda ne yapılacağı, neyin ölçüleceği ve hangi sınırın kabul edildiği yazılır.
J
- Jidoka (otonomasyon)
- Makinenin ya da çalışanın anormallik görünce süreci durdurması ve hatanın bir sonraki adıma geçmemesi; insan dokunuşlu otomasyon.
K
- Kabul edilebilir risk
- Yasal şartlar, kuruluşun politikası ve mevcut önlemler göz önüne alınarak taşınmasına karar verilen risk düzeyi; sıfır risk hedefi yerine açık bir eşiktir.
- Kaizen
- Japonca "iyiye doğru değişim" demektir: işi yapan herkesin katılımıyla yapılan küçük ve sürekli iyileştirmeler.
- Kalıcılık izleme
- Doğrulanmış bir kazancın aylar sonra hâlâ sürüp sürmediğinin yeniden ölçülmesi; kâğıt üstünde kalan iyileştirmeyi ortaya çıkarır.
- Kalibrasyon
- Bir ölçüm cihazının gösterdiği değerin izlenebilir bir referansla karşılaştırılıp sapmasının ve belirsizliğinin belirlenmesi; cihazı ayarlamak ve uygunluk kararı vermek ayrı adımlardır.
- Kalite maliyeti (COQ)
- Hatayı önleme, kontrol etme ve hatanın iç ve dış sonuçlarını düzeltme için harcanan paranın toplamı; görünmeyen fabrikayı görünür kılar.
- Kamishibai (katmanlı denetim)
- Katmanlı süreç denetimi: her yönetim katmanının belirli sıklıkla kısa bir kartı sahada cevapladığı denetim; adı Japon kart tiyatrosundan gelir.
- Kanban
- Japonca "kart": bir sonraki sürecin ihtiyacını bir önceki sürece bildiren sinyal; çekme sisteminin aracı.
- Kanıt zinciri
- Bir kaydın ve ona bağlı kanıtların (fotoğraf, belge, onay) kimin, ne zaman ve hangi sırayla eklediğinin sonradan değiştirilemeyecek biçimde tutulması.
- Kırmızı etiket
- 5S'in ayıklama adımında gerekliliği belirsiz malzeme, alet ya da ekipmana takılan etiket; eşyanın ne olduğu, neden işaretlendiği ve karar tarihi yazılır.
- KKD (kişisel koruyucu donanım)
- Çalışanı tehlikeden koruyan, üzerinde taşınan donanım: baret, gözlük, eldiven, maske, emniyet kemeri; önlem sırasında son basamaktır.
- Kobetsu Kaizen
- Toplam verimli bakımın (TPM) odaklı iyileştirme ayağı: belirli bir kaybı (duruş, fire, ayar) ekip çalışmasıyla azaltmaya odaklanan proje.
- Komisyon (değerlendirme kurulu)
- Öneri ve Kaizen başvurularını belirli aralıklarla değerlendiren, puanlayan ve ödül kararı veren kurul; katılım sisteminin karar noktasıdır.
- Kontrol planı
- Bir ürünün her üretim adımında neyin, hangi yöntemle, hangi sıklıkla ve hangi sınırla kontrol edileceğini yazan belge; FMEA'nın devamıdır.
- Kök neden
- Bir sorunun, giderildiğinde sorunun tekrar etmeyeceği en derindeki nedeni; belirtiyi gidermek kök nedeni gidermek sayılmaz.
- Kök neden analizi (5 neden)
- Bir sorunun görünen belirtisinden gerçek kaynağına inme çalışması; 5 neden yöntemi "neden?" sorusunu art arda sorarak belirtiden kök nedene ulaşır.
- Kritik pozisyon
- Boş kaldığında üretimi, güvenliği, yasal bir yükümlülüğü ya da müşteriyi doğrudan etkileyen ve yerine kişi bulmanın zor olduğu görev yeri.
- Kurumsal hafıza
- Kuruluşun geçmiş sorun, çözüm ve kararlarının kişilerden bağımsız olarak bulunabilir ve yeniden kullanılabilir olması; insan gidince bilginin gitmemesi.
- KVKK
- Kişisel Verilerin Korunması Kanunu: kişisel verinin hangi amaçla ve hangi hukuki sebeple işleneceğini, saklanacağını ve silineceğini düzenleyen Türkiye yasası (6698 sayılı).
L
- LOTO (kilitle, etiketle)
- Bakım ya da temizlik sırasında makinenin enerjisinin kesilip kilitlenmesi ve etiketlenmesi; makine ancak kilidi takan kişi tarafından açılır.
M
- Muda (israf)
- Japonca "israf": müşterinin para ödemediği her iş. Yedi klasik israf fazla üretim, bekleme, taşıma, fazla işlem, stok, hareket ve hatadır; çoğu liste kullanılmayan çalışan yeteneğini sekizinci israf sayar.
- Müşteri şikayeti
- Müşterinin ürün ya da hizmetle ilgili memnuniyetsizliğini bildirmesi; kayıt, inceleme ve cevap gerektiren bir uygunsuzluk kaynağıdır.
N
- Nemawashi
- Japonca "kökleri hazırlama": bir kararı resmî toplantıdan önce ilgili herkesle tek tek konuşup görüş ve destek toplama.
O
- OEE (toplam ekipman etkinliği)
- Overall Equipment Effectiveness: bir makinenin ya da hattın planlanan sürede ne kadarını gerçekten değer üreterek geçirdiğini gösteren ölçü; kullanılabilirlik, performans ve kalite oranlarının çarpımı.
- Oryantasyon (işe giriş)
- Yeni çalışanın ilk günlerde iş yerini, kuralları, güvenliği ve kendi görevini adım adım öğrendiği program; işe alışmanın planlı hali.
Ö
- Ödül marketi
- Katılımdan kazanılan puanların seçilen ödüllerle takas edildiği liste; oyunlaştırmanın parçasıdır ve komisyonun verdiği ödülden ayrı tutulur.
- Ölçüm sistemi analizi (MSA)
- Bir ölçüm cihazının ve ölçen kişilerin aynı parçayı ne kadar tutarlı ölçtüğünü inceleme; ölçüm hatası süreç hatası sanılmasın diye yapılır.
- Öneri sistemi
- Çalışanların iş yerini iyileştirecek fikirlerini yazılı olarak verdiği, fikrin değerlendirilip cevaplandığı ve uygulanan fikrin tanındığı düzen.
- Önleyici faaliyet
- Henüz olmamış bir uygunsuzluğun nedenini ortadan kaldırma çalışması; düzeltici faaliyetten farkı, sorunun ortaya çıkmasını beklememesidir.
P
- PDCA döngüsü
- Planla, uygula, kontrol et, önlem al (Plan, Do, Check, Act): iyileştirmenin dört adımlı döngüsü; Deming döngüsü olarak da bilinir.
- Poka-Yoke
- Hatayı oluşmadan önleyen ya da oluştuğu anda fark ettiren basit düzenek ya da yöntem; Türkçede "hata önleme".
- PPM (milyonda hata)
- Hatalı parça sayısının milyon parça başına ifadesi; yüzde yerine kullanılır çünkü otomotiv gibi sektörlerde hata oranı çok küçüktür.
R
- Ramak kala
- Yaralanma ya da hasarla sonuçlanmamış ama sonuçlanabilecek olay; İngilizcede near miss.
- Risk değerlendirmesi
- Tehlike ya da belirsizliğin olasılık ve şiddetine göre puanlanıp öncelik sırasına konması; ISO 9001'de risk ve fırsat (madde 6.1), İSG'de tehlike kaynaklı risk.
- Risk matrisi
- Olasılık ve şiddetin satır ve sütunda kesiştiği, her hücreye bir risk düzeyi ve renk atayan tablo; 5x5 en yaygın biçimidir.
- Risk temelli düşünme
- ISO 9001'in 2015 sürümüyle gelen yaklaşım: her süreçte neyin ters gidebileceğini ve hangi fırsatın kaçabileceğini önceden düşünüp önlem planlamak.
- RPO ve RTO
- Veri kaybı hedefi (RPO) bir kesintide en çok kaç dakikalık verinin kaybedilebileceğini, kurtarma süresi hedefi (RTO) sistemin ne kadar sürede ayağa kalkacağını söyler.
S
- SMED (hızlı kalıp değişimi)
- Single-Minute Exchange of Die: kalıp ya da ürün değişim süresini kısaltma yöntemi; değişim adımlarını makine dururken yapılan (iç) ve çalışırken yapılan (dış) olarak ayırır.
- Spagetti diyagramı
- Bir çalışanın ya da malzemenin iş sırasında izlediği yolun yerleşim planı üzerine çizgiyle çizilmesi; gereksiz yürüme ve taşımayı gösterir.
- SQCD
- Güvenlik, kalite, maliyet ve teslimat (Safety, Quality, Cost, Delivery): günlük saha yönetiminde göstergelerin dört başlığı; bazı işletmeler insan (P) ya da moral (M) ekler.
- Standart iş
- Bir işin bugün bilinen en iyi yapılış biçiminin adım, sıra, süre ve kontrol noktalarıyla yazılması; iyileştirmenin başlangıç çizgisi.
- Sürekli iyileştirme
- Süreçlerin, ürünlerin ve çalışma biçiminin küçük adımlarla ve hiç bitmeyen bir döngüde daha iyiye götürülmesi; ISO 9001'de madde 10.3.
T
- Tahmini kazanç
- Bir iyileştirmenin uygulanmadan önce getirmesi beklenen kazancın hesaplanması; doğrulanmış kazançla karıştırılmaz ve onunla toplanmaz.
- Takt zamanı
- Müşteri talebinin ritmi: kullanılabilir üretim süresinin talep edilen adet sayısına bölümü; her ürünün kaç saniyede bir çıkması gerektiğini söyler.
- Tatbikat
- Acil durum planının gerçek olay olmadan, önceden ya da habersiz uygulanarak denenmesi; tahliye süresi ve eksikler ölçülür.
- Tedarikçi değerlendirmesi
- Dışarıdan alınan ürün ve hizmetin sağlayıcısını yazılı ölçütlerle seçme, izleme ve dönemsel olarak yeniden puanlama işi. Müşterinin tedarikçiyi yerinde incelemesine ikinci taraf denetimi denir.
- Tehlike
- Yaralanma, hastalık ya da hasara yol açma gücü olan kaynak, durum ya da davranış; risk, bu tehlikenin olasılık ve şiddetle birleşmiş halidir.
- Tek Nokta Dersi (TND)
- Tek bir konuyu tek sayfada, görsel ağırlıklı anlatan kısa eğitim materyali; İngilizcede One Point Lesson.
- Tek oturum açma (SSO)
- Kullanıcının şirket hesabıyla bir kez giriş yapıp birden çok uygulamaya ayrı şifre olmadan girmesi; kimliği şirketin kimlik sağlayıcısı doğrular.
- Tek parça akışı
- Parçaların parti halinde beklemeden istasyondan istasyona birer birer geçmesi; bekleme, stok ve hatanın yayılması azalır.
- TPM (toplam verimli bakım)
- Total Productive Maintenance: makine kayıplarını operatör, bakım ve yönetimin birlikte azalttığı yaklaşım; otonom bakım (operatörün temizlik, kontrol ve yağlama yapması) ve odaklı iyileştirme temel ayaklarıdır.
U
- Uygunsuzluk
- Bir şartın (standart, prosedür, müşteri şartı, yasal şart) karşılanmaması; denetim bulgusu, hatalı ürün ya da yapılmayan kontrol olabilir.
V
- Vardiya devri
- Biten vardiyanın notlarını, açık konularını ve olaylarını gelen vardiyaya yazılı ve onaylı biçimde aktarma; sözlü devrin unuttuğunu kayda bağlar.
- Vekalet (onayda yerine bakma)
- Bir onaylayıcının izin, hastalık ya da seyahatte yetkisini belirli süre için başka kişiye devretmesi; işin onay bekleyerek durmasını önler.
- Veri sorumlusu
- Kişisel verinin işlenme amacını ve yöntemini belirleyen, veri kayıt sisteminin kurulmasından sorumlu gerçek ya da tüzel kişi; veri işleyen onun adına işler.
W
- Webhook
- Bir olay olduğunda (kayıt kapandı, aksiyon gecikti) yazılımın belirlenen adrese kendiliğinden kısa bir bildirim göndermesi; sürekli sormak yerine haber verme.
Y
- Yetkinlik matrisi
- Görevlerin gerektirdiği beceriler ile kişilerin o becerilerdeki düzeyini yan yana gösteren tablo; kimin neyi bildiğini ve kimin yerine kimin geçebileceğini gösterir.
- YGG
- Yönetimin gözden geçirmesi: üst yönetimin yönetim sistemini planlı aralıklarla değerlendirdiği toplantı ve kayıtları. ISO 9001'de madde 9.3.
- Yokoten (yaygınlaştırma)
- Japonca "yatay yayılım": bir alanda işe yarayan iyileştirmenin benzer alanlara aktarılması; kopyalama değil, uyarlayarak öğrenme.
- Yönetim sistemi
- Bir kuruluşun politika, hedef, süreç, sorumluluk ve kayıtlarını bir arada tutan düzen; ISO 9001, 14001 ve 45001 bu düzene şart koyar.
Z
- Zimmet
- Şirkete ait bir eşyanın adı belli bir çalışana, kimin neyi hangi gün ve hangi durumda aldığı yazılarak teslim edilmesi.