İSG, Çevre ve Sürdürülebilirlik
5×5 ve Fine-Kinney ile risk değerlendirmesi
İşyerindeki tehlikeleri sahada bulup puanlayan, yazılı eşikle okuyan ve her riski bir önleme bağlayan ekip çalışması.
- Düzey:
- Uygulama
- Kimin için:
- İSG uzmanı, Vardiya amiri, Fabrika müdürü
Tanım
Risk değerlendirmesi, işyerindeki tehlikeleri bulup her birinin ne kadar zarar verebileceğini puanlayan ve önleme bağlayan ekip çalışmasıdır. Bu konu iki puanlama yolunu anlatır. 5×5 matriste olasılık ve şiddet birden beşe puanlanır ve çarpılır. Fine-Kinney yönteminde olasılık, maruz kalma sıklığı ve şiddet çarpılır; ölçek basamakları eşit aralıklı değildir. İki yöntemde de puan bir sıralama aracıdır; kararı yazılı eşik ve önlem verir.
Ne zaman işe yarar?
- Yeni bir makine, hat ya da iş başlamadan önce tehlikeleri sıraya koymanız gerekiyorsa.
- Bir iş kazası, meslek hastalığı ya da ramak kala olaydan sonra değerlendirmeyi yenilerken.
- Hangi önleme önce kaynak ayrılacağına ekip olarak karar vermeniz gerekiyorsa.
Ne zaman işe yaramaz?
- Tek bir tehlikenin kabul edilebilir olduğunu kanıtlamak için; puan bir sıralamadır, ölçüm sonucu değildir.
- Gürültü, toz ya da kimyasal gibi ölçülebilen bir etkenin tek dayanağı olarak; orada ortam ölçümü gerekir.
Adım adım yöntem
Ekibi kurun
İşveren ya da vekili, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, çalışan temsilcisi, destek elemanı ve işi bilen çalışanlarla çalışın.
Alanı ve işleri listeleyin
Alanı bölümlere ayırın; her bölümde yapılan işleri ve kullanılan makineleri yazın.
Tehlikeleri sahada bulun
Alanı ekiple yürüyün; olay ve ramak kala kayıtlarını, bakım notlarını ve çalışanın anlattıklarını ekleyin.
Puanlayın
Şirketin seçtiği yöntemle her satıra iki puan verin. Önce hiçbir önlem yokmuş gibi ham riski, sonra bugün yerinde olan kontrollerle kalıntı riski puanlayın; ölçek tanımlarını herkes aynı okusun.
Önlemi hiyerarşiyle seçin
Önce tehlikeyi kaldırmayı, sonra değiştirmeyi, mühendislik ve idari önlemi düşünün; kişisel koruyucu donanım son basamaktır.
Sorumluya verin ve yeniden puanlayın
Her önleme sorumlu ve termin yazın; önlem yerine gelince satırın kalıntı riskini yeniden puanlayın.
Yazılı tutun ve yenileyin
Değerlendirmeyi kaydedin; değişiklikte, olaydan sonra ve tehlike sınıfının gerektirdiği sürede yenileyin.
Örnek senaryo
Yeni torna hücresinde değerlendirme
Bir talaşlı imalat atölyesinde ekip, yeni bir torna hücresi devreye girmeden önce alanı yürür. Talaş sıçraması, dönen aynaya temas ve soğutma sıvısıyla cilt teması tehlike olarak yazılır. Dönen aynaya temas en yüksek puanı alır; önlem sütununda yalnız bir uyarı levhası vardır. Ekip kapı açılınca makineyi durduran kilitli bir koruyucu ekler ve satırı koruyucu çalışınca yeniden puanlar.
Kurgusal örnektir; kişi, şirket ve sayılar gerçek değildir.
Sık hatalar
- Değerlendirmeyi masada yazmak; sahada yürümeyen ekip tehlikelerin bir kısmını hiç görmez.
- Puanı gördükten sonra eşiği oynatmak; eşik puanlamadan önce yazılır.
- Önlem sütununa yalnız eğitim ve kişisel koruyucu donanım yazmak; tehlike yerinde kalır.
- Önlem planlandı diye puanı düşürmek; puan önlem uygulanınca yeniden verilir.
İlgili ölçü ve hesaplayıcı
Olasılık ve etkiyi (Fine-Kinney'de sıklığı da) seçin; puanı, seviyeyi ve hangi eşiğe göre belirlendiğini görün.
Şablonlar
Risk değerlendirme tablosu (5×5)
Tehlike, olasılık ve şiddet 1–5, formüllü puan, şirketin eşiğiyle seviye ve ek önlem; ön değerlendirme içindir.
Dersler
- Tehlikeyi sahada bulmak ve yazmak
Tehlikeyi riskten ayırmak, alanı ekiple yürümek ve her tehlikeyi puanlanabilir bir satır olarak yazmak.
1 dk
- Puanı, eşiği ve önlemi okumak
5×5 ve Fine-Kinney puanını hesaplamak, eşiği önceden yazmak ve önlemi önlem hiyerarşisiyle seçmek.
1 dk
- Risk değerlendirmesi saha rehberi: bir alanı yürümek
Bir alanın risk değerlendirmesine hazırlık, sahadaki yürüyüşün adımları ve yürüyüş sonunda elinizde olması gerekenler.
Saha rehberi
Gemy'de sahada nasıl çalışır?
Şirket puanlama yöntemini ayarlardan seçer: 3×3, 5×5, Fine-Kinney ya da kendi ölçeği. Ölçek basamakları ve seviye eşikleri şirketin verisidir; Fine-Kinney hazır ölçeği dört seviyeyle gelir. Her riskte iki puan ayrı tutulur ve puanın formülü ekranda yazılır. "Önlem öncesi" puan, mevcut ve ek önlemler hesaba katılmadan önceki ham (doğal, başlangıç) riski gösterir. "Kontroller sonrası" puan ise mevcut kontroller uygulandıktan sonra kalan kalıntı riski gösterir. Riskten açılan aksiyon kapanınca riskin sahibine yeniden değerlendirme bildirimi gider. Gözden geçirme günü gelen riskin sahibine hatırlatma düşer.

Terimler
Kaynaklar
- İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği (Resmî Gazete 29.12.2012, sayı 28512), T.C. Resmî Gazete (erişim 16 Kasım 2026)
- 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu. Yeni sekmede açılır (PDF), T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi (erişim 16 Kasım 2026)
- Managing risks and risk assessment at work, Health and Safety Executive (HSE) (erişim 16 Kasım 2026)
- Hierarchy of Controls, National Institute for Occupational Safety and Health (NIOSH) (erişim 16 Kasım 2026)