İçeriğe geç
Fikirler duyulsun, iyileştirmeler kalıcı olsun.
Gemy

Risk değerlendirmesi nasıl yapılır: 5x5 matris ve sonrası

Kısaca

6331 sayılı Kanun ve Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği işverene risk değerlendirmesini zorunlu kılar. Adımlar, 5x5 matrisin doğru ve yanlış kullanımı ve asıl işin matristen sonra başladığı yer.

5 Kasım 2026 · 5 dk okuma

Örnek şirket · tanıtım verisiRisk sayfası: puan, durum ve “Şimdi ne yapmalı?” kutusunda kabul adımı
Risk sayfası

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu işverene risk değerlendirmesi yapma ya da yaptırma yükümlülüğü verir. İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği ise bu çalışmanın nasıl yürüyeceğini anlatır: değerlendirme bir ekiple yapılır, tehlikeler belirlenir, riskler analiz edilir, kontrol tedbirleri kararlaştırılır ve çalışma belgelendirilir. Yönetmelik ayrıca değerlendirmenin tehlike sınıfına göre belirli aralıklarla ve belirli olaylardan sonra yenilenmesini ister. Mevzuatın istediği şey bir tablo değil, yaşayan bir çalışmadır.

Adımlar

  • Ekip: işveren ya da vekili, iş güvenliği uzmanı, iş yeri hekimi, çalışan temsilcisi, destek elemanı ve işi bilen çalışanlar. Masadan yazılan değerlendirme sahada tutmaz.
  • Tehlike belirleme: alan alan, makine makine, iş iş. Mevcut kayıtlar (ramak kala, olay, bakım, ölçüm) ve çalışanla konuşma, listenin yarısını hazır verir.
  • Risk analizi: her tehlike için zarar olasılığı ve zararın şiddeti; sonuç bir risk düzeyidir.
  • Kontrol tedbirleri: riski kabul edilebilir düzeye indiren önlemler; sorumlu ve termin.
  • Belgeleme ve yenileme: çalışma yazılır, ekip imzalar; yönetmelikteki sürede ya da bir olay, değişiklik ya da yeni tehlike sonrasında yenilenir.

5x5 matris nedir, ne değildir?

5x5 matris, olasılığı ve şiddeti birden beşe kadar puanlayıp çarpımı okumanın yoludur. Sonuç bir ile yirmi beş arasında bir sayıdır ve şirket bu sayıyı düşük, orta ve yüksek bölgelere ayırır. Matrisin değeri sayısında değil, karşılaştırmasındadır: iki riskten hangisinin önce ele alınacağını söyler. Matris yapılmayan şeyler de vardır: tek bir sayının kabul edilebilirliği kanıtlaması, puanların önlem alınmış gibi düşürülmesi ve her tehlikenin aynı ölçekle puanlanması.

  • Olasılık ve şiddet ölçeklerini yazılı tanımlayın: “3 olasılık” ne demek, herkes aynı şeyi anlamalı.
  • Önce hiçbir önlem yokmuş gibi ham riski, sonra mevcut kontrollerle kalıntı riski puanlayın; iki puanı ayrı saklayın, planlanan önlem uygulanınca kalıntı puanını yeniden verin.
  • Kabul edilebilir düzeyi önceden belirleyin; puanı gördükten sonra eşiği oynatmayın.
  • Şiddeti olasılıkla dengelemeyin: ölümcül ama nadir risk, sık ama hafif riskten daha az önemli değildir.

Matristen sonra: önlem hiyerarşisi

Asıl iş, puan verildikten sonra başlar. ABD Ulusal İş Sağlığı ve Güvenliği Enstitüsü (NIOSH) önlemleri beş basamakta sıralar: tehlikeyi ortadan kaldırmak, daha az tehlikeli olanla değiştirmek, mühendislik önlemi, idari önlem ve kişisel koruyucu donanım. Üst basamaklar daha etkilidir çünkü insan davranışına değil, koşula dayanır. Risk değerlendirmelerinin en sık hatası, listenin sonunda yalnız eğitim ve kişisel koruyucu donanım bulunmasıdır; bu, tehlikeyi yerinde bırakıp sorumluluğu çalışana taşımaktır.

HSE'nin risk yönetimi kılavuzu da aynı sırayı önerir ve değerlendirmenin amacını kâğıt üretmek değil, insanları gerçekten korumak olarak anlatır. İyi bir değerlendirme kısa olabilir; önemli olan her tehlikenin bir önlemle, her önlemin bir sorumluyla bitmesidir.

Yaşayan bir çalışma nasıl olur?

  • Her ramak kala ve olay, ilgili tehlike satırına bağlanır; puan yeniden sorulur.
  • Makine, malzeme ya da süreç değişikliği değerlendirmeyi tetikler; değişiklik yönetimiyle bağ kurulur.
  • Önlemler aksiyon olarak izlenir; kapanmamış önlem, kâğıtta düşmüş puanı geçersiz kılar.
  • Yıllık gözden geçirme ekiple yapılır; değişmeyen satırlar da okunur, çünkü koşul değişmiş olabilir.

Kurgu bir örnek

Bir boya hattında “solvent buharı” tehlikesi için olasılık üç, şiddet dört puanlanmış ve on iki puanla orta bölgeye yazılmıştı. Önlem sütununda yalnız “maske kullanımı” vardı. Ekip değerlendirmeyi yenilerken önce mevcut havalandırmayı ölçtü; emiş noktası boyama kabininin yanlış tarafındaydı. Önlem hiyerarşisinde bir üst basamağa çıkıldı: emiş noktası taşındı, kabin kapısına kilit eklendi, maske son basamak olarak kaldı. Kalıntı puanı bu kez mevcut kontrollerle yeniden verildi ve satıra iki tarih yazıldı: ölçümün tarihi ve bir sonraki gözden geçirme. Değişen şey puan değil, puanın dayandığı koşuldu.

Örnek şirket · tanıtım verisiRisk defterleri: kalite, İSG ve bilgi güvenliği için ayrı defterler
Risk defterleri

Gemy'de nasıl yapılır?

  • Risk defterleri şirketin kendi ölçekleriyle puanlanır; olasılık ve etki ölçekleri, renk eşikleri ve kabul edilebilir risk düzeyi ayarlardan gelir. Kalite, İSG ve bilgi güvenliği için ayrı defterler tutulabilir.
  • Her risk satırında kaynak, olasılık, etki, mevcut kontrol ve açılan aksiyonlar durur; önlemler aksiyon olarak izlenir ve kanıtla kapanır.
  • Satırlar Excel görünümünde düzenlenir; kroki modülü açıksa risk iğnesi krokide görünür.
  • Değişiklik yönetimi modülü açıksa bir değişiklik talebinin etki listesine risk değerlendirmesi kalemi düşer; kalem tamamlanmadan değişiklik kapanmaz.

Ürün, yönetmeliğin istediği ekip çalışmasının ve imzanın yerine geçmez; değerlendirmeyi kaydeder ve önlemlerini izler.

Kısaca

Risk değerlendirmesi kanunun istediği, yönetmeliğin adımlarını yazdığı ekip çalışmasıdır. 5x5 matris riskleri sıralamanın aracıdır; kabul edilebilirliğin kanıtı değildir. Asıl iş matristen sonra başlar: önlem hiyerarşisinde mümkün olan en üst basamak seçilir, her önlem bir sorumluya ve termine bağlanır, her olay ve değişiklik değerlendirmeyi yeniden açar. Bu yazı genel bilgi içindir, hukuki görüş değildir.

Kaynaklar

Bu yazıyı kaynak göstererek (Gemy, https://www.gemydigital.com/blog/risk-degerlendirmesi-nasil-yapilir-5x5-matris-ve-sonrasi) kopyalayabilir ve paylaşabilirsiniz.

İlgili yazılar

Çerezler

Sitenin çalışması için zorunlu çerezler kullanılır. Analitik çerezler yalnız izin verirseniz yüklenir; reddetmek kabul etmek kadar kolaydır. Tercihinizi istediğiniz zaman alt bilgideki bağlantıdan değiştirebilirsiniz.

Çerez politikasıKVKK aydınlatma metni